Кој има право да биде Македонец?
На прв поглед, прашањето изгледа апсурдно. Во една суверена држава би требало да биде природно секој нејзин државјанин да се чувствува дел од националната целина. Но во Република Северна Македонија, зборот „Македонец“ одамна престана да биде само именка. Тој стана политичка граница.
Не постои закон што му забранува на еден Ром, Албанец, Турчин, Влав, Србин или Бошњак да ја сака Македонија.
Не постои закон што му забранува да го почитува Уставот, да плаќа даноци, да ја брани државата или да придонесува за нејзиниот развој. Но во јавниот простор, како да постои едно непишано правило: можеш да бидеш лојален граѓанин, но не и Македонец.
Токму тука започнува најголемиот парадокс на современата македонска држава.
Ако Република Северна Македонија е заедничка држава на сите нејзини граѓани, зошто националниот идентитет во практиката се третира како ексклузивно право на една етничка заедница? И уште поважно – дали таквиот пристап ја зајакнува државата или ја прави потрајно поделена?
Ова не е напад врз етничките Македонци. Напротив. Нивниот јазик, култура, традиција и историски континуитет се неспорен дел од идентитетот на државата. Но токму затоа што тие се неспорни, нема потреба националниот поим „Македонец“ да биде затворен во рамките на етничката припадност.
Современите демократии одамна направија разлика помеѓу етничкиот и националниот идентитет. Французин може да биде човек со алжирско потекло. Американец може да биде човек со јапонско потекло. Швајцарец може да зборува германски, француски, италијански или романшки. Заедничката национална припадност не ги поништува етничките различности – таа им дава заедничка политичка рамка.
Токму тоа ѝ недостига на Македонија.
Наместо да градиме една политичка нација составена од повеќе етнички заедници, ние со децении го негуваме впечатокот дека државата е заедничка, но националниот идентитет не е.
Последиците од ова не се само симболични. Тие се чувствуваат во секојдневниот живот. Кога дел од граѓаните не се препознаваат во заедничкиот национален идентитет, се намалува чувството на припадност кон државата, а се зајакнуваат паралелните етнички наративи. Наместо интеграција, добиваме коегзистенција. Наместо политичка нација, добиваме збир од етнички заедници.
Затоа е време да се отвори прашањето кое предолго беше табу.
Дали Македонија има потреба од нов уставен концепт?
Концепт во кој „Македонец“ нема да биде исклучиво етничка категорија, туку заеднички национален идентитет на сите државјани, додека етничката припадност ќе остане целосно слободна, заштитена и неприкосновена.
Таквата идеја не значи дека етничкиот Македонец ќе престане да биде Македонец. Напротив, таа значи дека Ромот, Албанецот, Турчинот, Србинот, Влавот и Бошњакот нема да бидат помалку свои затоа што ќе бидат дел од истата политичка нација.
Нацијата не е крв.
Нацијата не е генетика.
Нацијата е заедничка политичка волја да се живее во иста држава, под исти закони и со иста одговорност кон иднината.
Затоа можеби најважното прашање за Македонија не е кој има монопол врз името „Македонец“. Вистинското прашање е дали сме подготвени да изградиме држава во која зборот „Македонец“ ќе стане најсилниот симбол на единството, а не најдлабоката линија на поделба. Ако одговорот е „да“, тогаш следниот чекор не е политички слоган. Тој е уставна визија – визија во која сите граѓани ќе имаат еднакво право да се чувствуваат дел од македонската нација, без да се откажат од својот етнички идентитет.
Тоа не е губење на различностите.
Тоа е создавање на заедничка држава што конечно ќе им припаѓа на сите.
Можеби е дојдено време Република Северна Македонија да направи чекор напред во развојот на својата демократија и да го редефинира поимот на националната припадност. Наместо националниот идентитет да се врзува исклучиво за една етничка заедница, Уставот би можел јасно да воспостави разлика меѓу националната припадност (државната нација) и етничката припадност (културниот идентитет).
Еден можен концепт би бил:
„Сите државјани на Република Северна Македонија ја сочинуваат македонската нација (Македонци), рамноправни пред Уставот и законите, без оглед на нивната етничка, верска, јазична или културна припадност.
Секој граѓанин има право слободно да ја изразува и негува својата етничка припадност како Албанец, Турчин, Србин, Ром, Влав, Бошњак, Македонец или припадник на која било друга заедница.“
Со вакво решение:
• националната припадност би била заедничка за сите државјани;
• етничката припадност би останала целосно заштитена како индивидуално и колективно човеково право;
• би се намалиле политичките и општествените поделби;
• би се зајакнало чувството дека државата им припаѓа подеднакво на сите.
Ова не би значело асимилација, ниту бришење на етничките идентитети. Напротив, етничката разновидност би останала уставно гарантирана и неприкосновена. Единствената промена би била во разбирањето дека сите граѓани, без исклучок, се дел од една заедничка национална заедница – македонската.
Денес честопати се поставува прашањето: „Кој е Македонец?“ Наместо тоа, можеби треба да го поставиме прашањето: „Како да изградиме држава во која секој граѓанин ќе се чувствува еднакво Македонец, а истовремено слободно ќе го живее својот етнички идентитет?“
Таквата уставна филозофија би претставувала современ модел на граѓанска нација – модел кој не ги брише различностите, туку ги обединува под заеднички државен идентитет. Македонија би престанала да биде држава на одделни етнички колективитети и би станала држава на една политичка нација составена од повеќе етнички заедници.
Таквиот концепт не би го одзел ничиј идентитет. Напротив, би создавал чувство дека државата е подеднакво „наша“ за сите, без разлика дали дома се зборува македонски, албански, турски, ромски, српски, влашки или некој друг јазик.
Aвтор:м-р Агуш Демировски
(Ставовите објавени во рубриката-Колумни се гледиште на авторот,Рома Прес не сноси одговорност за содржината на истите)
