Европската интеграција не може да се мери само преку реформски документи и законски измени, туку и преку тоа дали секој граѓанин ги ужива истите права, достоинство и можности.
Извештајот на Европската комисија за напредокот на Република Северна Македонија повторно ја отвори дебатата за реформите, владеењето на правото и исполнувањето на европските стандарди. Но, покрај сите политички и институционални оценки, останува едно суштинско прашање: колку од тие реформи навистина се чувствуваат во секојдневниот живот на граѓаните Роми?
Како самостоен адвокат од Штип и припадник на ромската заедница, сметам дека положбата на Ромите мора да биде разгледувана многу посуштински. Не е доволно ромската заедница да биде спомената во извештај, ниту проблемите да се набројат во неколку општи констатации. Потребни се конкретни препораки, мерливи цели, рокови и јасна одговорност на институциите.
Важно е да се признае дека последниот извештај на Европската комисија содржи дел посветен на Ромите и нотира одредени предизвици. Но, токму затоа прашањето не е само дали Ромите се споменати, туку дали нивната фактичка положба е доволно анализирана и дали констатираните проблеми се преточени во обврски што државата ќе мора да ги исполни.
Уставно признати, но не секогаш еднакви во секојдневието!
Ромската заедница е дел од уставниот поредок на Република Северна Македонија. Уставот ги гарантира еднаквоста на граѓаните и слободите и правата без дискриминација. Сепак, постои сериозен јаз меѓу формалното признавање на тие права и нивното практично остварување.
Еднаквоста не смее да остане само уставна формулација. Таа мора да се препознае во начинот на кој институциите постапуваат со граѓаните, во достапноста на јавните услуги, во можноста за образование, здравствена заштита, вработување и во секојдневното почитување на човечкото достоинство.
Загрижува кога припадниците на ромската заедница мораат да вложуваат дополнителни напори, да се соочуваат со административни пречки или повеќепати да го докажуваат она што треба да биде редовно и еднакво достапно за секој граѓанин. Институциите мора да бидат место каде што сите се третираат професионално, еднакво и со почит, без оглед на етничката припадност или социјалниот статус.
Еднаква можност значи и еднакво вреднување на трудот!
Посебно внимание заслужува прашањето на вработувањето и професионалното напредување. Проблемот не е само во невработеноста и недоволната застапеност на Ромите во јавниот и приватниот сектор. Проблем е и начинот на кој се вреднуваат нивните квалификации, знаења, способности и резултати.
Како правник и адвокат, сметам дека секој човек треба да биде оценуван според образованието, стручноста, работните резултати и професионалниот интегритет. Не смее да биде нормализирана состојба во која припадниците на ромската заедница постојано чувствуваат дека мораат да вложат дополнителен напор за да ја докажат својата компетентност и квалитетот на сработеното.
Рамноправноста не завршува со правото да се конкурира за работно место. Таа подразбира еднакви можности за избор, вработување, обука, професионален развој и унапредување, вклучително и пристап до раководни позиции. Критериумите мора да бидат објективни, транспарентни и еднакви за сите.
Достоинствен живот започнува со основна инфраструктура!
Во повеќе ромски населби во државата, семејствата и понатаму живеат во услови кои не соодветствуваат на стандардите за достоинствен живот. Неасфалтирани улици, неурбанизирани простори, недостиг од канализациска и водоводна мрежа, како и несоодветно решено снабдување со електрична енергија, не се изолирани комунални прашања. Тоа се проблеми што директно влијаат врз здравјето, образованието, безбедноста и можностите за подобра иднина.
Детето што расте во населба без соодветни санитарни услови, без сигурен пристап до училиште и без основни комунални услуги, не започнува од иста позиција со дете на кое сите тие услови му се обезбедени. Затоа не може да зборуваме за еднакви можности ако не се обезбедат и минималните услови за нормален живот.
Ова бара конкретна одговорност од Владата и локалните самоуправи: податоци за состојбата во ромските населби, јасни приоритети, обезбедени буџети и временски рокови за водоснабдување, канализација, електрична енергија, пристапни улици и урбанистичко уредување.
Стратегиите мора да донесат промена, а не да останат на хартија!
Република Северна Македонија има Стратегија за инклузија на Ромите 2022–2030. Но, стратегискиот документ сам по себе не е доказ за напредок. Потребни се акциски планови, финансиски средства, функционална координација меѓу институциите и редовно известување за постигнатите резултати.
Европската комисија треба да го следи не само усвојувањето на документите, туку и нивното спроведување. Треба да се знае кои институции се одговорни, кои активности се преземени, колку средства се издвоени и каква конкретна промена почувствувале граѓаните Роми.
Поради тоа, сметам дека во следните извештаи Европската комисија треба посебно и посеопфатно да ги оценува институционалниот третман на Ромите, дискриминацијата, можностите за вработување и напредување, условите за живот во ромските населби и реалното спроведување на Стратегијата за инклузија на Ромите. Потребни се мерливи показатели, временски рокови и јасно утврдена одговорност.
Не бараме привилегии. Бараме еднаквост.
Европската интеграција не треба да се оценува само преку усогласувањето на законите и реформите на институциите. Таа треба да се оценува и преку тоа дали секој граѓанин ги чувствува придобивките од владеењето на правото, демократијата и почитувањето на човековите права.
Ромите не бараат привилегиран третман. Бараат еднаквост. Не бараат посебни правила, туку истите правила да важат за сите. Не бараат нивниот труд да биде вреднуван повеќе од трудот на другите, туку да не биде вреднуван помалку поради нивното потекло.
Како адвокат и припадник на ромската заедница, сметам дека прашањата за достоинството, правата и еднаквите можности на Ромите мора да бидат составен дел од оценувањето на напредокот на Република Северна Македонија кон Европската Унија. Не како споредна тема, туку како показател за тоа колку навистина функционираат демократијата и владеењето на правото.
Европската комисија треба да бара од институциите конкретни резултати, а државата треба да покаже дека еднаквоста не е само декларација. Зашто вистинскиот напредок не се мери само со она што е напишано во законите и стратегиите, туку и со промената што граѓаните ја живеат секој ден.
Европската интеграција не треба да се оценува само преку усогласувањето на законодавството, реформите на институциите и исполнувањето на политичките критериуми. Таа треба да се оценува и преку тоа дали секој граѓанин во државата навистина ги чувствува придобивките од владеењето на правото, демократијата, еднаквоста и почитувањето на човековото достоинство.
Не може да зборуваме за целосна демократија и владеење на правото доколку дел од граѓаните и понатаму живеат во населби без основна инфраструктура, доколку се соочуваат со дискриминација при вработување, доколку нивните професионални способности се вреднуваат низ призмата на етничката припадност и доколку за остварување на правата што им припаѓаат мораат да вложуваат дополнителни напори.
Ромите не бараат привилегиран третман. Бараат еднаквост. Не бараат посебни правила. Бараат истите правила да важат за сите. Не бараат нивниот труд да биде вреднуван повеќе од трудот на другите, туку да не биде вреднуван помалку поради нивното потекло.
Како адвокат и припадник на ромската заедница, сметам дека молкот за овие прашања или нивното сведување на неколку општи констатации не придонесува кон вистинско решавање на проблемите.
Затоа, од Европската комисија очекувам овие забелешки да бидат разгледани и земени предвид при следењето на реформските процеси во Република Северна Македонија, со јасна порака дека почитувањето на човековите права не смее да биде селективно, а еднаквоста не смее да остане само декларативно уставно начело.
Достоинството, правата и еднаквите можности на Ромите мора да бидат составен дел од европската перспектива на Република Северна Македонија, а не споредно прашање во неа.
Автор: Адвокат м-р Шенај Османов.
(Ставовите објавени во рубриката-Колумни се гледиште на авторот,Рома Прес не сноси одговорност за содржината на истите)
