Berśencar śunava bigndimalipe phanle e romane ćhibjaja, numa taro sa adava so śunava delaman panda pobuter motivo te kjerav buti ki romani ćhib, vakerindor mamuj: E ROMA NANAJ OLEN STANDARDIMI ĆHIB?
Sa akava vakerena e manuśa okola kaste nanaj pinďaripe e ćhibjaja, thaj okola save naďjanena te kjeren śukaripe savorenge, ola dikhena individualno peskiri satisfakcija. Sa akava kerena ole taro peskoro biďjandipe, vakerna diso pal kaske na kjerde khanći dji avdive phanle e standardizacijake, sostar i Romani ćhib tani normalnikani thaj but barvali sar sa o avera ćhibja ko sumnal, vakerla o profesor Ljatif Demir.
Со години слушам бесмислици за ромскиот јазик (а морам да ви кажам дека тоа уште повеќе ме мотивира да работам на ромскиот јазик), како на пример: РОМИТЕ НЕМААТ СТАНДАРДЕН ЈАЗИК.
Ова го велат оние што не знаат да направат разлика помеѓу општото (она што е добро за сите Роми) и поединечното (она што го зборуваат од себични причини – за да биде добро само за нив и за да најдат оправдување за самите себе). Кога и да сакаат да негираат нешто (бидејќи самите не знаат што е што во ромскиот јазик, и дека ромскиот јазик е сосема нормален јазик, исто како и сите други јазици во светот), Ромите ја изговараат оваа бесмислица: РОМИТЕ НЕМААТ СТАНДАРДЕН ЈАЗИК!!!
Од друга страна, Гаџето (не-Ромите) велат: „Штом самите Роми велат дека немаат стандарден јазик, зашто ние би рекле дека го имаат, ако навистина според Ромите го немаат!!!“
Во рамките на развиениот стандарден (книжевен) ромски јазик, полуписмените поединци секогаш ќе пишуваат и зборуваат лошо, без оглед на богатите можности што ги нуди ромскиот јазик. Важи и спротивното: филолошки надарено лице со широко образование ќе пишува и зборува над „просечното ниво“.
Затоа, денес сакам само да ви објаснам што претставува стандардниот јазик:
Во лингвистиката, стандарден јазик е назив за надрегионален јазичен идиом кој е посебно избран, стандардизиран и кодифициран, автономен, полифункционален, еластично стабилен во времето и стабилен во просторот. Тој претставува средство за јавна комуникација за сите општествени слоеви во една јазична заедница; тој е престижен, најраспространет и најнеутрален во споредба со другите идиоми. Како социолингвистичка категорија, тој е подложен на влијанието на вонјазични (екстралингвистички) фактори.
Нејзината појава била поттикната од потребата за обединување на комуникацискиот простор од економски, религиозни, политички, културни и други причини. Иако претставува највисоко развиен јазичен облик, неговиот развој — гледано дијахрониски — никогаш не е навистина завршен.
Поради постојаната тензија помеѓу нормите на употреба (кои се синхрониски динамични) и кодификацијата (која е статична), таа не претставува заокружена или конечна целина; напротив, таа останува подложна на промени и понатамошен развој. Терминот „книжевен јазик“ понекогаш се користи за означување на истиот концепт, но во академскиот дискурс мора да се направи разлика: „книжевниот јазик“ не е ниту кодифициран, ниту пропишан за јавна употреба, додека „стандардниот јазик“ е.
Стандардниот јазик се обликува како преку внатрешни (јазични) принципи, така и преку надворешни (вонјазични) фактори. Следствено, прашањето за стандардниот јазик не е чисто јазично прашање.
Тесно поврзан со стандардниот јазик е концептот на „јазична култура“, кој и самиот претставува компонента на културата во поширока смисла.
Нека Ромите имаат здравје и мудрост — и што е можно повеќе институции во кои ќе може да се изучува стандардниот ромски јазик. Се радувам што следната година повторно ќе разговараме на овој значаен ден. И ве молам — не им верувајте на полуписмените Роми!
Автор – проф д-р Љатиф Демир, Филозофски факултет во Загреб, магистерски студии по Ромистика.
