Kana kerlapes lafi bash politicko historija e Romengi ki Makedonija, nane śhajipe te na anavkerelpes o anav taro Amdi Bajram. Bash pobuter roma ov achovela jek taro maj pinďarutne liderija maśkar ko Roma, savo pobuter decenie aćhilo aktivno ko politićko thaj sasoitnipnasko djivdipe ki them.
Amdi Bajram, tano bijando ko 30 Avgusto 1956 bers, aso nakhela i dunja ko 24 Oktomvri ko 2020 bers. Agorinela maśkarutni kinobikinibnasko obrazovanie, thaj sar terno thavdela te kerel buti trgovijaja, tari tikori trgovija resarela dji ko maj pindarutne biznismenija ki them thaj avrijal, resarela dji ki fabrika bashi śeja ,,Šuteks”.
Peskoro politikano aktiviribe thavdela sar maj anglal biznismeni savo khuvela te del dumo ko avgo politicko dvizene maskar ko Roma, ko vakti e radjalibnaske taro Faik Abdi thaj o PCER, pallo adava khuvela oleske i mangin thaj o valanibe te khuvel ki politika thaj registririnela peskiri partija thaj ovela djeno tari politika.
Ikjerava ki godi ko jek moro intervju e Amdi Bajrameja vakerga: Moro kuvibe ki politika sa ko vakti taro Faiko, mangipnaja te dav dumo, te śaj jek dive dikava e Romen te oven jekh sa e avere etnikumencar. Leskiri mangin na sine te ovel vidlivo, sar so vakerga amenge kugum ki politika te dav mandar sa, kobor shaj te dav dumo thaj jek dive te dikav e Romen ko sistem e drzavako.
Amdi Bajram avgo fori khuvela sar prateniko ko Sobranie ko 1994 bers, aso anglal akava duj bers registririnela i partija Sojuzi e Romengiri sar politicko subjekti ki them, palo akava periodi o Amdija ovela pase trin decenie aktivno ki politika, thaj odova sakone radjaja(vlasteja), vakerlapes sine – kotar kuvela o Amdija atar ovela i Radja(ďjokeri).
Sar prateniko sine aktivno ko sa e komisie taro Sobranie, savenge panda besena podatokoja, politicko zalozba dela te khuven o avgune policajcija ko MVR, javno thaj rastrakiri administracija te oven roma, dejbe dumo ko jekajek te resel e romengoro hango ki them. Nasti te na andinenpes e kulturna manufestacie save kernapes ko sajdipe amari kultura, tradicija thaj obicaj, jek taro hem bare muzicka nastanija acavela baro beani o Evropsko Bal savo avdive lingarela oleskkro anav Amdi Bajram. E Roma ikjerena ki pi godi, peskere naj bare finasijake dumeja o Amdija kjerela i avguni Romani Ðamija,, Amdi Paśa”, kaske vakerlapes jek taro najśukar ďjamie ki dis Skopje.
But isi te hramonelpes bash o Amdi Bajram, ko thavdipe teleder pobuter drabaren ki Makedonikani ćhib.
Кога се говори за политичката историја на Ромите во Република Македонија, невозможно е да не се спомене името на Амди Бајрам. За многумина припадници на ромската заедница тој останува запаметен како една од најпрепознатливите, највлијателни и најпочитувани личности, човек кој повеќе од три децении беше активен учесник во политичкиот и општествениот живот на државата.
Амди Бајрам е роден на 30 август 1956 година во Скопје. Завршил средно трговско образование, а уште во младоста започнал да се занимава со трговија и претприемништво. Кога укажуваме за неговата деловна активност таа постепено се развивала, при што станал сопственик и раководител на повеќе компании, меѓу кои најпозната беше текстилната фабрика „Шутекс“. Во јавноста беше препознаен како успешен бизнисмен кој своето економско влијание го користеше и за поддршка на бројни активности во ромската заедница.
Се сеќаваме на неговото вклучување во јавниот живот започнува преку поддршката на првите организирани политички движења на Ромите во Македонија. Имав чест на едно интервју со Амди Бајрам, да ми потврди дека неговото вклученост во политиката беше во периодот со Фаик Абди и Партијата за целосна еманципација на Ромите (ПЦЕР), тогаш ги поставуваа темелите на современото ромско политичко организирање, Амди Бајрам активно ги поддржуваше нивните заложби со активно вклучување но, и со финансиска поддршка. Токму тоа претставуваше почеток на неговата политичка определба – Ромите да добијат поголема застапеност, видливост и рамноправност во македонското општество.
Во 1994 година за првпат беше избран за пратеник во Собранието на Република Македонија, а две години подоцна го формира Сојузот на Ромите од Македонија, политичка партија која со децении остана препознатлив политички претставник на ромската заедница. Како претседател на партијата и пратеник во повеќе парламентарни состави, Бајрам успеа да остави длабока трага во политичкиот живот на државата, секогаш и во секое време беше дел од властта.
Имено, се признава дека неговата политичка кариера е една од најдолгите меѓу претставниците на ромската заедница во Македонија и пошироко. Во текот на повеќе парламентарни мандати беше член на бројни собраниски комисии и парламентарни групи за соработка со други држави. Во собранието се уште постојат податоци за неговата активност во Комисијата за односи меѓу заедниците, Комисијата за труд и социјална политика, како и во телата кои се занимаваа со заштита на човековите права и слободи.
Кога говориме за Ромите и колективната меморија, Амди Бајрам најмногу се поврзува со борбата за поголема застапеност на Ромите во институциите на системот. Тој беше меѓу првите политичари кои јавно укажуваа на потребата од вработување на Роми во полицијата, јавната администрација и државните институции. Неговите иницијативи придонесоа во периодот по осамостојувањето на Македонија да се отвори процес на постепено зголемување на присуството на Ромите во јавниот сектор, што многумина го сметаат за почеток на една нова ренесанса во општествената афирмација на ромската заедница. Посебно место во неговото општествено и хуманитарно дејствување зазема и изградбата на џамијата „Амди Паша“ во Општина Шуто Оризари. Џамијата е изградена со значителна финансиска поддршка на Амди Бајрам и претставува еден од најпрепознатливите верски објекти во општината.
Покрај политиката, Бајрам посветуваше значително внимание и на зачувувањето и промоцијата на ромската култура, традиција и музика. Поддржуваше бројни културни манифестации, фестивали и настани преку кои ромската култура стануваше препознатлива не само во Македонија туку и надвор од нејзините граници. Особено значајно место зазема Европскиот бал, кој со текот на годините прерасна во еден од најпознатите ромски културни настани во регионот и Европа. Денес, многу од тие иницијативи продолжуваат да живеат како дел од неговото наследство, и во негова чест Европскио бал е денес препознаен како ,, Амди Бајрам”.
Амди Бајрам беше препознаен како политичар кој без разлика на политичките околности настојуваше да обезбеди ромскиот глас да биде слушнат во институциите. За едни беше контроверзен, за други харизматичен и непосреден, но за мнозинството Роми останува симбол на политичката борба за еднаквост, застапеност и достоинство.
Неговата смрт на 24 октомври 2020 година претставуваше голема загуба за ромската заедница во Македонија и пошироко. По повеќе од 25 години активно политичко дејствување, зад себе остави политичко наследство кое и денес претставува значаен дел од историјата на ромското политичко организирање во државата.
Кога се зборува за ликот и делото на Амди Бајрам, малку се зборува за човекот кој од бизнисмен прерасна во еден од најпрепознатливите ромски политички лидери во Македонија. Неговото име останува поврзано со долгогодишната борба за политичка афирмација, институционална застапеност и културна промоција на ромскиот народ, оставајќи траен белег во современата историја на Република Македонија.
Hazri kerga:M-r Sevgul A.- Roma Press
Професор Шаип Исени (1942)е една од најзначајните личности во историјата на ромската заедница во Македонија. Роден во Велики Трновац, Бујановац, својата мисија за унапредување на положбата на Ромите ја започнал уште како студент на Педагошкиот факултет во Белград, активно вклучувајќи се во општествените и политичките процеси во тогашна Југославија.
